دیدار پوتین–ترامپ با ملاحظات تهران

چند روز مانده به دیدار رؤسای جمهور امریکا و روسیه در هلسینکی دانمارک، ولادیمیر پوتین میزبان یک مقام ارشد از تهران است تا پیام ویژه رهبر و رئیس‌جمهور ایران را دریافت کند. تا عصر روز گذشته جزئیاتی از محتوای پیام ایران بیرون نیامد، اما دو پرونده سوریه و برجام احتمالاً مهمترین موضوعاتی خواهد بود که در این پیام به آن پرداخته شده است؛ دو پرونده‌ای که روسیه و ایران همکاری نزدیک و پیچیده‌ای دارند و با حساسیت بالایی در سطح بین‌المللی گره خورده است.
علی اکبر ولایتی، مشاور عالی مقام معظم رهبری در امور بین‌الملل با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در مسکو دیدار می‌کند تا پیام ویژه مقام معظم رهبری و رئیس‌جمهور را به پوتین، رئیس‌جمهور روسیه ابلاغ کند. ولایتی درباره جزئیات پیام خود حرف نزد، اما آنچه مشخص است ایران و روسیه در دوپرونده مهم منطقه‌ای و بین‌المللی روابط نزدیک و پیچیده‌ای دارند، یعنی سوریه و برجام.
زمانی که تهران پس از نزدیک به چهار سال مقاومت علیه تروریست‌های تحت حمایت غرب در سوریه موفق شد مسکو را متقاعد به دخالت مستقیم در جنگ چندبعدی و چندجانبه سوریه کند، روابط ایران و روسیه شاهد یک جهش بی‌سابقه بوده است. موفقیت این همکاری خیلی زود در سطح میدانی خود را نشان داد و نیرو‌های متحد موفق شدند مناطق زیادی را از کنترل تروریست‌ها خارج کنند و ضربات سنگینی در حلب، پالمیرا، حمص، دیرالزور و درعا وارد کنند. به نظر می‌رسد دو طرف به توافقی درباره نکات مشترک و اختلاف خود رسیده‌اند.
توسعه روابط؛ تنها گزینه دوطرف
در حالی که روسیه و ایران درباره حفظ حاکمیت مرکزی و سرزمینی و مبارزه با تروریسم همکاری و توافق دارند، اما درباره رژیم صهیونیستی دو طرف زوایه دارند. سیاست عملگرایانه مسکو باعث شده روابط خوبی با تمام بازیگران از حماس و حزب‌الله گرفته تا رژیم اسرائیل داشته باشد. ناظران نوع روابط تهران و مسکو در پرونده سوریه را سنگ بنای روابط استراتژیک دو طرف می‌دانند؛ مسئله‌ای که علی اکبر ولایتی نیز روز گذشته در گفت‌وگو با خبرنگاران به آن تأکید کرد. وی گفت: «رابطه ایران و جمهوری فدراتیو روسیه رابطه‌ای استراتژیک است و طی سال‌های اخیر مجموعه روابط دو‌جانبه و منطقه‌ای رو به افزایش و ارتقا بوده و همکاری‌هایی که در منطقه بین مجموعه جبهه مقاومت به محوریت ایران و روسیه در تقابل با تروریسم و بانیان آن صورت گرفت در سوریه و سایر کشور‌های منطقه یک الگوی مثال‌زدنی از همکاری‌های مثبت بین ایران و روسیه است که فقط یک رابطه استراتژیک و بلندمدت می‌تواند چنین همکاری‌هایی را توجیه کند.» با وجود این، ناظران درباره اینکه ایران و روسیه بتوانند روابط استراتژیک پایدار برقرار کنند، سؤال‌های جدی مطرح می‌کنند. آمار روابط اقتصادی دو کشور خیلی ناچیز است که بتواند پشتوانه لازم اقتصادی برای یک روابط استراتژیک را فراهم آورد. باوجود این، تحولات و پویایی نظام بین‌الملل باعث شده روسیه و ایران گزینه‌ای جز توسعه روابط خود نداشته باشند. مهم‌ترین وجه مشترک دو کشور در سطح بین‌المللی مقابله با یکجانبه‌گرایی امریکا است و همکاری‌های چند سال اخیر تهران و مسکو این امیدواری را در میان مقامات دو طرف ایجاد کرده بتوانند روابط خود را تعمیق و گسترش دهند. به همین دلیل مقابله با یکجانبه‌گرایی امریکا و لزوم گسترش روابط از مهم‌ترین مواردی بود که ولایتی در سفر خود به مسکو مطرح کرد.
مشاور مقام معظم رهبری در امور بین‌الملل همچنین گفت: «شرایط کنونی شرایط بسیار حساسی است و دنیا تحت تأثیر هژمونی یک فرد عاصی به‌عنوان رئیس‌جمهور امریکا نسبت به قوانین بین‌المللی است و این ضرورت این همکاری‌ها را بیش‌تر و بیش‌تر می‌کند.»
این اظهارات ولایتی پنج روز مانده به دیدار پوتین و ترامپ مطرح شده است. رؤسای جمهور روسیه و امریکا قرار است روز دو شنبه در هلسینکی دانمارک دیدار کنند. بر اساس مواضع رسمی و غیررسمی دو طرف مهم‌ترین محور مذاکرات پوتین و ترامپ درباره پرونده سوریه خواهد بود. هرچند بعضی رسانه‌ها گزارش دادند که اسرائیل، عربستان و امارات در گوش ترامپ نجوا می‌کنند با پذیرفتن حاکمیت روسیه بر اوکراین از پوتین در سوریه امتیاز بگیرد. خواسته هر سه رژیم سقوط دمشق بود، اما حالا که با تحولات میدانی این خواسته کاملاً غیرواقعی و غیرممکن شده می‌خواهند ایران کاملاً از سوریه خارج شود. اما سرگئی لاوروف صریحاً این درخواست را نیز غیرواقع‌بینانه دانست و بر نقش غیرقابل انکار تهران تأکید کرد. وی حدود یک هفته قبل در دیدار با همتای اردنی خود گفت: این «مطلقاً غیرواقع‌بینانه است که انتظار داشته باشیم ایران از سوریه خارج شود و از ایفای نقش در منطقه دست بکشد. حل مشکلات منطقه بدون ایران امکان پذیر نیست.»
نقطه عطف
علاوه بر سوریه در پرونده برجام نیز روسیه و ایران روابط نزدیکی دارند. مسکو خروج امریکا از برجام را محکوم و تحریم‌های یکجانبه این کشور علیه ایران را رد کرده است. در همین خصوص ولایتی روز گذشته گفت: «در حوزه بین‌المللی هم کمک‌هایی که روسیه به جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل کرد و همکاری‌هایی که دو طرف در برجام داشته‌اند، از مصادیق دیگر همکاری‌های راهبردی بین دو کشور است.»
پرونده سوریه و برجام از مهم‌ترین موضوعاتی است که ایران و روسیه همکاری نزدیک و پیچیده‌ای با یکدیگر دارند و هر دو پرونده در سطح بین‌المللی گره خورده و از حساسیت زیادی برخوردارند. به همین دلیل ناظران معتقدند پیام فرستاده ایران احتمالاً درباره این دو پرونده خواهد بود. هرچند ولایتی به جزئیات بیشتری اشاره نکرد، اما خاطرنشان کرد: «باید بگویم وجه اینکه بنده افتخار این را دارم حامل پیام رهبری و رئیس‌جمهور باشم همین وضعیت ویژه و حساس کنونی جهان است و اگر ان‌شاءالله گفت‌وگو‌های بنده با ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه و سایر مقامات این کشور آن‌طور که انتظار می‌رود پیش برود باید گفت: این سفر نقطه عطفی در روابط استراتژیک دو کشور است.» ولایتی همچنین قرار است با وزیر انرژی این کشور که رئیس کمیسیون مشترک ایران و روسیه است، نیز دیدار کند. این دیدار از آن جهت حائز اهمیت است که امریکا تلاش دارد فروش نفت ایران را به صفر برساند و تهران در واکنش هشدار داده اجازه نمی‌دهد نفت منطقه صادر شود، اما نفت ایران صادر نشود.
از سوی دیگر، مشاور مقام معظم رهبری در امور بین‌الملل در مورد همزمانی سفر نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی با سفر وی به مسکو گفت: ایشان آدم دوره‌گردی است که هر روز به یک نقطه از جهان سفر کرده و اظهارات بی‌مبنا و بی‌منطقی می‌کند و کم کم به جایی رسیده که کسی به حرف‌های او اهمیتی نمی‌دهد، لذا حضور یا عدم حضور او در روسیه هیچ تأثیری در مأموریت استراتژیک ما در مسکو ندارد.