داعش قبرستان ما را بزرگ کرد

حسام‌خراسانی|‏‎ ‎قدم می‌زنم در بین تکه سنگ‌های شکسته و خیره می‌شوم به آنها که حالا بخش از یاد ‏رفته این وادی هزاران ساله‌‌اند. وادی قبرهایی با قدمت‌هزار ساله که پس از فرونشست زمین، شکافت ‏و شکسته شدن هنوز زنده و پا برجاست. بله، این‌جا بخش دیگری از تاریخ فراموش شده‌ عراق است ‏که این روزها انگار هیچ‌کس قصد حرف‌زدن در مورد آن را ندارد.  گوشه‌ای از سرزمینی که ‏میراث تاریخش در میان بحبوحه آتش، خون و گلوله آرام آرام نابود می‌شود و رنگ فراموشی ‏می‌گیرد‎. در مورد بزرگترین گورستان جهان «وادی‌السلام» حرف می‌زنم. گورستانی که قدمت آن به ‏‏۱۴قرن پیش می‌رسد، یعنی درعصر شکل‌گیری تمدن‌اسلامی؛ در طول این هزاروچهارصد سال ‏علاوه‌بر مسلمانان، پیروان ادیان و مذاهب دیگر ازجمله مسیحی، یهودی و پیروان ادیان ‏دیگر هم در این گورستان دفن شده‌اند. بر اساس آخرین آمارهای اعلام شده، جمعیت این گورستان ‏از جمعیت بسیاری از کشورهای جهان ازجمله بحرین، کویت و قطر هم بیشتر شده و تعداد ساکنان وادی‌السلام به بیش از 7‌میلیون نفر رسیده است. ‏
روزهای تلخ «وادی‌السلام»‏
در همه شهرهای دنیا گورستان‌ها در حومه شهر قرار دارد، اما در نجف همه مسیرها منتهی ‏است به قبرستان وادی‌السلام، مدفن میلیون‌ها انسان. یکی از ورودی‌های قبرستان وادی‌السلام در ‏بخش شمالی حرم مطهر علی بن ابی‌طالب(ع) واقع شده است. شما اگر از حرم امیرالمؤمنین(ع) در ‏نجف به سمت خیابان طوسی حرکت کنید، در پایان این خیابان به ورودی گورستان وادی‌السلام ‏می‌رسید. در روبه‌روی ورودی این گورستان دُکان‌هایی قرار دارد که اجناس سوغاتی مُهر، ‏تسبیح و جانماز، خرما و شیرینی‌های عراقی می‌فروشند. با ورود به این ‏گورستان، سنگ‌ها و محیط تخریب شده‌ای را می‌بینید که نشان از ویرانی این میراث کهن دارد. ‏قبر افراد دفن شده در وادی‌السلام بیشتر از آجر، گِل و سنگ است و با آیات قرآن و احادیث دینی ‏نقش‌نگاری شده است. بیشتر قبرها در گودال‌های زیرزمینی قرار گرفته‌اند، اما برخی هم در بالای ‏سطح زمین ساخته شده‌اند که نشان‌دهنده ثروتمندی صاحبان آن است. ‏
گذر از قطعه شهدا
جهاد ابوسیبی، تاریخ‌نگار عرب می‌گوید تعداد دفن‌شدگان در این قبرستان پس از آن‌که ‏داعش در‌سال ۲۰۱۴ میلادی یک‌سوم خاک عراق را در نوردید، به ۱۵۰ تا ۲۰۰ نفر در روز ‏رسید، درحالی که پیش از آن، ۸۰ تا ۱۲۰نفر در وادی‌السلام دفن می‌‏شدند. موضوعی که شهروندان عراقی نیز آن را تأیید می‌کنند، از جمله «شیخ ابراهیم»؛ روحانی جوان با ظاهری آراسته که از رسیدگی نکردن مسئولان عراقی به میراث ‏تاریخی این کشور گلایه‌مند است. با او در گورستان وادی‌السلام هم‌قدم و هم‌صحبت شدم، شیخ ‏ابراهیم معتقد است: «قبرستان وادی‌السلام درطول تاریخ دستخوش تغییراتی زیاد شده و این ‏تغییرات موجب تخریب این میراث کهن تاریخی شده است.» این روحانی جوان ادامه می‌دهد: «در طول این ‏سال‌ها بی‌برنامه بودن، نقشه این گورستان به هم ریخته‌ شده است، حالا این روزها برای قدم‌زدن در این گورستان ‏باید احتیاط کنید تا با تکه سنگ‌تاریخی برخورد نکنید و به آن صدمه نزنید.»  شیخ ابراهیم با لحنی تلخ به افزایش تعداد دفن‌شدگان در دوران جنگ با داعش اشاره می‌کند و می‌گوید: «داعش قبرستان ما ‏را بزرگ کرد. با افزایش تعدادکشته‌ها در جنگ عراق علیه داعش، وسعت بزرگترین قبرستان ‏جهان در شهر نجف، با روندی دو برابر روند معمولی خود روبه‌رو شد.» در میان ‏گفت‌وگو با شیخ ابراهیم به بخشی از وادی‌السلام رسیدیم که با تشریفاتی خاص آراسته شده و سنگ‌قبرها و نوشته‌ها  کاملاً خاص و منحصربه‌فرد است. در این بخش عکس‌ها و پوسترهایی از ‏روحانیون و مراجع برجسته عراق نیز دیده می‌شود. بر روی برخی از قبرها، سنگی به ارتفاع ‏یک متر ساخته‌اند که در آن آجر و گل قرار داده شده است و روی آن با خط نستعلیق نوشته شده: ‏لااله‌الاالله. مشخص است که در این محدوده  وادی‌السلام  شهدای مدافع حرم مدفون شد‌ه‌اند.‏
روایتی  از روزهای پرالتهاب عراق
خانواده سه شهید مدافع ‏حرم به این قبرستان وارد می‌شوند. مزار شهیدان با تشریفات خاصی تزیین شده و بر روی قبرهای این ‏سه برادر شهید پرچم عراق و پرچم حشدالشعبی قرار گرفته است. هر سه شهید از اهالی کربلا هستند و برای دفاع از حرم در سامرا به شهادت رسیده‌اند. اسم این سه شهید «محمد»، ‏‏«فلاح» و «علی» به همراه عکس بالای قبرها قرار گرفته است. با «حسین» فرزند محمد که برای ‏قرائت فاتحه در مزار پدر حاضر شده بود، هم‌صحبت شدم. «حسین» راوی شهادت پدر و عموهایش ‏است:   «این‌جا مزار پدر و عموهایم است که در‌‌سال ٢٠١٥ در پی درگیری نیروهای ارتش مردمی ‏با گروه تروریستی داعش به شهادت رسیده‌اند. آنها در برابر وحشی‌گری گروهی کافر، شهید ‏شدند.»  فرزند این شهید عراقی روایت‌گر روزهای پرالتهاب عراق است. روایت یک هجوم ‏هولناک. «حسین» درحال حاضر  20ساله‌ است و در عتبه امام حسین(ع) شاغل است. او ‏در شرح شهادت پدر و عموهایش با ناراحتی می‌گوید:  «‌سال  ٢٠١٥ آنها به همراه چهارمین ‏عمویم برای عملیات با خودرو به سمت سامرا حرکت می‌کردند که متاسفانه نیروهای داعشی خودرو آنها را ‏ شناسایی و منفجرکردند. پدر و یکی از عموهایم در همان خودرو ‏بلافاصله  شهید ‌شدند؛ عموی دیگرم هم پس از 20روز بستری در بیمارستان شهید شد و ‏چهارمین عمویم هم اکنون جانباز است. او بر اثر انفجار دچار جراحت از ناحیه دو پا، گردن و چشم ‏شد که این انفجار دو چشم عمویم را از او گرفت و دو پایش را هم قطع ‏کرد.» او ادامه می‌دهد:  «وقتی عمویم را در بیمارستان دیدم، به من نگاه کرد و با بغض گفت: حسین دعا کن، من هم مثل پدرت شهید شوم،  من شهادت را می‌خواهم.»  ‏
اینجا موزه‌ای تاریخی است
عده‌ای از شهروندان عراقی هم آمده‌اند برای زیارت مردگان‌؛ سیاه پوشیده‌اند و با چشمان اشکبار بر ‏سر قبر مردگان ایستاده‌اند و فاتحه می‌خوانند. این شهروندان عراقی به وضع فعلی ‏قبرستان اعتراض دارند. علی یکی از آنها و فارغ‌التحصیل رشته ‏تاریخ است. علی می‌گوید: «گورستان هم می‌تواند موزه باشد؛ موزه اموات. یک‌یک ‏قبرهایش دیدنی است؛ قبرهایی که گرچه نام و نشان مالکانش در تاریخ نیامده اما تاریخ فوت‌شان، ‏نگاره‌ها، آیه‌ها و نقش‌های روی سنگ دیدنی است.» علی دوباره می‌گوید: «این‌جا موزه‌ای ‏تاریخی است که متاسفانه مسئولان از این جاذبه گردشگری ساده عبور می‌کنند.»‏
گورخوابی در «وادی‌السلام»‏
حق با علی است. گورستان‌ تاریخی وادی‌السلام جزو جاذبه‌های گردشگری است که علاوه بر ‏اهمیت شخصیت‎های مدفون در این گورستان، نوع سنگ‎ها، رسم‎الخط‎ها و سنگ‌نوشته‎ها نیز ‏دارای اهمیت بسیاری است و پژوهشگران به این میراث به‌عنوان منابع تحقیقی مراجعه ‏می‎کنند. بررسی‌های میدانی «شهروند» همچنین نشان می‌دهد برخی از قبور قدیمی گورستان ‏وادی‌السلام تخریب شده است و نیاز به مرمت و نگهداری  دارد.  برخی از شهروندان عراقی هم که به این گورستان می‌آیند، از زندگی‌ شبانه زنده‌ها در این مکان خبر ‏می‌دهند و می‌گویند: «شب‌ها این مکان به پناهگاهی برای بی‌خانمان‌ها تبدیل می‌شود.» البته بخشی ‏از گورستان که متروکه به شمار می‌آید و به مخروبه‎ای تبدیل شده، زباله‌دانی است و ‏سنگ مزارهای آن با انبوهی از خاک پوشیده شده است، به‌گونه‌ای که به زحمت می‎توان سنگ ‏قبر را تشخیص داد. خواندن اسامی سنگ قبرها در این قسمت از گورستان که بی‌شباهت به ‏گودال نیست، سخت است و سنگ‌ها بر اثر شکستگی، درحال نابودی است. ‏
رد پای تمدن ایران در وادی‌السلام
حضور ایرانیان در قبرستان وادی‌السلام بیش از دیگر زائران است. زائرانی هم از هند، ‏مالزی، اندونزی، جمهوری آذربایجان، لبنان و تركیه آمده‌اند. اموات‌شان در این مكان دفن شده و اكنون فرصتی ‏فراهم آمده تا در این روزها یادی از آنان كنند. همچنین بسیاری از مشاهیر ‏دینی، سیاسی و اجتماعی ایران به وصیت خود یا به خواست نزدیکان‌شان در این قبرستان دفن ‏شده‌اند. برخی از مشاهیر دفن‌شده در این قبرستان عبارتند از: سید جمال‌الدین گلپایگانی، رئیسعلی ‏دلواری، محمدرضا تنکابنی، سید جمال‌الدین افجه‌ای، علی قاضی طباطبایی و... . وقتی سر قبر رئیسعلی دلواری بودم، تعدادی از ‏شهروندان جنوبی بر سر مزار او حضور داشتند. اگر به قدم‌زدن در قبرستان وادی‌السلام ‏ادامه بدهید، از مزار رئیسعلی دلواری، آزادیخواه ایرانی، به مزار لیلا قاسم از آزادیخواهان عراقی ‏خواهید رسید. او از چهره‌های مبارز و مخالف رژیم بعث صدام بود که به ‏دلیل مبارزه برای احقاق حقوق مردم کردستان اعدام شد. لیلا قاسم در بین مردم کُرد قهرمان ‏محسوب می‌شود و در زبان کُردی خوشکه لیلا یا  «خواهر لیلا» می‌گویند.‏ پاسخ مسئولان میراث فرهنگی درباره وضع فعلی قبرستان وادی‌السلام
پیگیریم، اما تاکنون پاسخی نگرفته‌ایم
 باید مسئولان عراقی پاسخگوی وضع فعلی باشند با توجه به قدمت این گورستان و مدفون بودن بسیاری از شخصیت‌های برجسته تاریخی در آن، اندکی توجه از سوی مسئولان ذیربط می‌تواند این گورستان قدیمی را به میراث ‏تاریخی مهمی بدل کند؛ موضوعی که جمهوری اسلامی ایران نیز آن را دنبال کرده است. این مسأله چند ‏ماه پیش در دیداری که در وزارتخانه فرهنگ عراق صورت گرفت، توسط رایزن فرهنگی ایران ‏در راستای تعاملات فرهنگی دو کشور مطرح شد. در این دیدار پیشنهاد مشارکت فعال ایران و ‏عراق در ثبت جهانی قبرستان شیعی «وادی‌السلام» نجف اشرف در سازمان آموزشی، علمی و ‏فرهنگی ملل متحد (یونسکو)- که بخشی از مراحل ثبت آن انجام شده است- مطرح شد. نادر ‏کریمیان ‌سردشتی، عضو هیأت‌ علمی پژوهشگاه میراث ‌فرهنگی و گردشگری یکی از چهره‌هایی ‏است که در این زمینه پژوهش‌هایی داشته است. او معتقد است: «مجموعه تاریخی وادی‌السلام هنوز ‏به‌صورت شایسته معرفی، بررسی و شناسایی نشده و باید پس از بررسی و پژوهش در ‏ردیف یکی از میراث‌های جهانی در یونسکو به ‌ثبت برسد.» بنا به گفته او، شیوه‌های ‏پردازش و ساخت‌وساز قبرها و آرامگاه‌ها در این قبرستان متفاوت و مختلف است.
برخی از قبرها ‏اتاق، باغچه، گنبد یا بارگاه دارند و برخی نیز در فضای باز سنگ ‌قبر دوسویه دارند و برخی دیگر با ‏آجرنما همراه با کتیبه‌ای در داخل آن ساخته شده‌اند که براساس اهمیت متوفی، نوع قبرها و آرامگاه‌ها ‏با هم متفاوت است. عضو هیأت‌ علمی پژوهشگاه میراث ‌فرهنگی و گردشگری در ادامه با اشاره به ‏اینکه بر سر هر قبر کتیبه‌ای نصب شده که در آن نام متوفی و تاریخ درگذشت او ثبت شده ‏است، گفت: «البته نوع کتیبه‌ها نیز با هم بسیار متفاوت است و برخی دارای ابیاتی ‏به‌ زبان عربی فصیح و عامیانه‌اند.» «شهروند» با توجه به اهمیت مسأله، این موضوع را با معاون ‏میراث فرهنگی سازمان صنایع دستی، گردشگری و میراث فرهنگی مطرح کرد. محمدحسن طالبیان در مورد ‏وضعیت فعلی این قبرستان تاریخی می‌گوید: «مسئولان عراقی ‌باید پاسخگوی وضع فعلی ‏قبرستان وادی‌السلام باشند.» طالبیان در گفت‌وگوی کوتاه خود با «شهروند» به اهمیت گورستان وادی‌‏السلام اشاره کرد و ‌گفت: «این قبرستان با توجه به پیوند فرهنگی کشور ایران و عراق اهمیت ‏بسیار بالایی دارد. ما به همین دلیل پیگیری بسیاری در این‌باره داشته‌ایم. نامه‌نگاری‌های ‏بسیاری با مسئولان دولت عراق صورت گرفته است، اما تاکنون پاسخی نگرفته‌ایم.»  ‏
رزرو هتل